Văn hóa, văn minh và đô thị – P1

Văn hóa, văn minh và đô thị là sản phẩm của văn hóa và văn minh, đô thị mang bản sắc của các nền văn hóa và văn minh.
Như định nghĩa của UNESCO, văn hóa (culture) là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong suốt lịch sử của mình. Văn hóa là sản phẩm của lịch sử và là động lực của sự phát triển.

Văn minh (civilisation) là trạng thái tiến bộ về vật chất và tinh thần của xã hội loài người, tức một trình độ phát triển cao của nền văn hóa. Đểu là những giá trị do con người sáng tạo nên, nhưng văn minh thiên về một mức phát triển cao của các hoạt động văn hóa, thiên về các mặt vật chất và kỹ thuật, khái niệm văn minh gắn với các yếu tố như: sự hình thành tổ chức nhà nước, lúc con người đã có chữ viết, lúc con người tạo được khung cảnh sống kiểu đỏ thị… Trong tiếng Pháp, từ civilisation có căn gốc La-tinh là civitas mang nghĩa đô thị, thành phố và gắn với nó có các từ ngữ phái sinh: civil, citoyen có nghĩa là dân sự, thị dân, công dân…

Sự ra đời của nhà nước và sự xuất hiện các đô thị thể hiện một trình độ cao của tổ chức xã hội loài người cũng như các điều kiện và phương tiện vật chất để có một môi trường sống tốt đẹp cả về vật chất và tinh thần. Cùng với sự hình thành những trung tâm (cái nôi) của các nền văn minh lớn của loài người, cũng là những nơi đã xuất hiện đô thị sớm trong lịch sử.

Các nền văn minh hình thành sớm trên những miền đất màu mỡ, có nguồn nước dồi dào của các con sông lớn như sông Nin ở Ai Cập, sông Ophrat và sông Tigrơ ở Tây Á, sông Ấn và sông Hằng ở Ấn Độ, Hoàng Hà và Dương Tử ở Trung Guốc… Sự bồi đắp các dòng sông lớn giúp cho đất đai phì nhiêu, sản xuất nông nghiệp phát triển với nhiểu sản vật phong phú, văn hóa phát triển nhanh chính là những nơi sớm hình thành nhà nước, ở đó cư dân đã sáng tạo nên những nền văn minh rực rỡ. Gắn liền với các nền văn minh là những thành phố nổi tiếng trong lịch sử.

Vùng Lưỡng Hà (Tây Á) phì nhiêu nhờ hai con sông lớn Tigrơ và Ophrat là nơi có nền văn minh sớm của người Xume, ở đó đã có những đô thị cổ đại: Ur (cũng là tên một thành bang cổ xưa của Xume) và Babilon trên bờ sông  ơphrat nơi có khu Vườn Treo, một kỳ quan nổi tiếng. Trên đất nước Ai Cập (“quà tặng của sông Nin”) cũng nhờ nông nghiệp phát triển, người Ai Cập cổ đại đã sáng tạo một nền văn minh rực rỡ với nhiều thành tựu văn hóa: chữ viết, văn học, nhiều môn khoa học tự nhiên, xây dựng và kiến trúc. Ở đây cũng có nhiều đô thị cổ đại nổi tiếng từng là kinh đô của nhiều triều đại, đó là các đô thị như Memphix, En Amacna, Thebơ. Ở về phía Tây và vào thời gian muộn hơn, các nền văn minh Hy Lạp, La Mã tỏa sáng khắp châu Âu đã để lại những đô thị tuyệt mỹ như Aten, Roma, Venidơ, Florenxd…

Văn hóa, văn minh và đô thị - P1 1

Phương Đông, theo quan niệm địa – văn hóa phương Tây (bao gồm Cận Đông, Trung Đông và Viễn Đông) đã đóng góp cho nhân loại bốn trung tâm văn minh là Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ và Trung Quốc. Sang thời trung đại, Tây Á và Ai Cập được xếp vào bản đồ đế quốc Arập nên ở phương đông được coi là có ba trung tâm văn minh lớn là Arập, Ấn Độ và Trung Quốc. Trung Quốc nằm về phía cuối của phương Đông, nền văn minh Trung Hoa đã có nhiều ảnh hưởng trong vùng châu Á và Đông Nam Á trong đó có Việt Nam.
So với nhiều nước trên thế giới, Trung Quốc có nền văn hóa phát triển sớm, những thành tựu rực rỡ về văn học – nghệ thuật và khoa học – kỹ thuật đã góp phần làm cho Trung Quốc trỏ thành một trong những cái nôi của nền văn minh cổ nhân loại.

Văn hóa, văn minh và đô thị - P1 1

Lịch sử cổ đại Trung Quốc kéo dài gần 2000 năm khoảng thế kỷ XXI tCn đến năm 221 tCn. Trong quá trình đó, địa bàn từ lưu vực Hoàng Hà đã dần
dần mở rộng. Cho đến thế kỷ III tCn, phía bắc của Trung Quốc chưa vượt quá dãy Vạn lý trường thành, phía tây mới đến đông nam tỉnh Cam Túc và phía nam chỉ bao gồm một dải đất nằm dọc theo hữu ngạn Trường Giang. Đất đai rộng lớn và khí hậu đa dạng: miền tây đất cao, nhiều núi, khí hậu khô hanh, miền đông thấp, gần biển khí hậu tương đối ôn hòa.
Sông Hoàng Hà hình thành từ tuyết tan trên vùng núi Thanh Hải – Tây Tạng, dài hơn 5.460km đi qua 9 tỉnh và đổ vào biển Bột Hải. Do chảy qua vùng bình nguyên đất vàng, nên cuốn theo một khối lượng khổng lồ đất phù sa, đất sỏi vàng… và vì thế có tên Hoàng Hà. Sông Hoàng Hà thường gây lụt lội cho các vùng ven bờ, phá hủy mùa màng gây thiệt hại về người và của. Một tỷ tấn phù sa được cuốn đi hàng năm, sông Hoàng Hà trở thành con sông nhiều phù sa nhất thế giới. Lòng sông mỗi năm lại bồi thêm 10cm, khiến cho nước sông tràn bờ. Qua nhiều thế kỷ, con sông đã thay đổi dòng chảy tới 12 lần do phù sa lắng đọng. Sông Hoàng Hà được coi là “cái nôi của nền văn minh Trung Hoa”, vì chính trên hai bờ màu mỡ của con sông này là nơi người ta canh tác gieo trồng đầu tiên. Từ sự khởi đầu đó mà xuất hiện và phát triển thôn làng, dô thị và các đế chế.