Nhìn nhận bản sắc đô thị qua lăng kính không gian, thời gian – P2

Sự mô tả của những nhà chuyên môn về sự hình thành của thành phố đã nêu bật lên tính phức tạp của những nhân tố về sự phát minh ra nó, bởi vì những ý tưởng phát minh ấy luôn biến thành hiện thực. Theo nhà khảo cổ học Gordon Childe “Phát minh ra thành phố chính là lịch sử của sự thịnh vượng tích tụ lại, của sự chuyên môn hóa nhân công ngày càng tăng và sự cất cánh của thương mại”.

Từ ngữ la tinh “Civis” chỉ “thị dân” hoặc “dân đô thị” đã dẫn đến từ ngữ “Civilisation” (văn minh). Sự xuất hiện của những đô thị đầu tiên tương ứng với sự xuất hiện của nền văn minh và ngược lại. Nó cũng tương ứng với việc phát minh ra chữ viết, đã ra đời ở Ourouk (Irak) tại vùng Lưỡng Hà dưới hình thức các chữ tượng hình.

Sự ra đời của đô thị tiếp theo sự ra đời của làng xã chứa đầy những bí ẩn, ít ra trong những biểu hiện đẩu tiên của nó. Lewis Mumford, ngược lên đến tận thời tiền sử để tìm hiểu gốc rễ của hiện tượng tập hợp dân cư đã làm nổi bật lên sự cấu trúc chậm chạp của đời sống cộng đồng: “Từ xa xưa, giữa muôn loài, chẳng phải chỉ con người mới có bản năng sống hợp quần, rồi từ đó con người có chỗ trú ẩn, có mộ chôn trước khi có làng mạc, rồi tiếp đó có thôn xóm, có đền đài, làng mạc trước khi có đõ thị”.

Nhưng sự ra đời của đỏ thị không xa lạ đối với sự ra đời của việc thờ cúng người chết, mà người ta thấy rõ ở những nơi cư trú cố định đầu tiên (hang động, đống đá, nấm mồ tập thể) đã dẫn Mumford đến chỗ xác định rằng “đô thị của người chết đã có trước đô thị của người sống”. Ai Cập cổ đại là nơi có thể thấy rõ nhất, người ta đã dành tầm quan trọng cho “cuộc sống” sau khi đã chết, “nơi cư trú” của thần thánh lấn át cả nơi cư trú của người còn sống. Những kim tự tháp, những cột biểu tượng và những pho tượng khổng lồ như tượng nhân sư đã chứng thực điều đó.

* Đô thị là một không gian được nhân tính hóa.

Từ một không gian sẵn có trong thiên nhiên, con người đã chuyển sang một không gian xây dựng. Một trong số những dấu hiệu cổ xưa nhất được biết đến và dùng để biểu thị một thành phố là chữ tượng hình Ai Cập: ©

Ký hiệu này đã tổng hợp hình thành về thành phố bằng một đường tròn gợi ý không gian kín, tường bảo vệ và bằng hình trực giao gọi ý tổ chức môi trường bên trong. Bằng nét đậm, những nét kẻ chỉ rõ những đường phố giao nhau. Sự giao nhau của hai trục vuông góc cũng thể hiện quy hoạch lãnh thổ của người La Mã: không gian của khu cư trú và những thành phố được hình thành từ một tâm tạo bởi hai trục vuông góc: Cardine (Bắc – Nam) và Decumani (Đông – Tây, theo hướng chuyển động của mặt trời).

Hệ ký hiệu của chữ tượng hình Ai Cập đã gợi lên được sự kiểm soát và việc xây dựng với một sự giản dị lạ lùng. Phải chăng đó là tinh hoa của đô thị? Có thể, nhưng người ta không thể cho rằng các xã hội đã coi thường môi trường tự nhiên: phần lớn các đô thị di sản thế giới đều chứng thực một sự cộng sinh với thiên nhiên, và một sự hiểu biết thấu đáo về địa hình xung quanh. Và những màu sắc của đất xây nhà cũng như những vật liệu đã biểu thị một sự tiếp nối của đất đai và thảo mộc nguồn gốc của các vật liệu đó.

Mỗi một thời kỳ và mỗi một nền văn minh có một quan niệm về không gian đô thị. Những đô thị di sản thế giới thể hiện những hình mẫu của lịch sử nói lên một quan niệm về không gian (hình tròn, chạy dài hoặc hướng tâm) – một quan niệm về mối quan hệ giữa công và tư, chính trị và tôn giáo, nhà ở và nơi làm việc. Trước mặt chúng ta là thế giới cổ đại với những thành thị có nhiều lớp tường bao quanh, nơi mà những tòa nhà mở ra không gian bẽn trong chứ không phải ra bên ngoài, có những quảng trường tạo nên những không gian lớn không lẫn với phố xá nhỏ hẹp. Kia là những thành thị Ảrập trải dọc bờ biển Địa Trung Hải cùng với sự bành trướng của đạo Hồi, chủ yếu từ thê’ kỷ VIII đến thế kỷ XII, chỉ dùng những khoảng đất hẹp cho những chức năng hoạt động công cộng, hành chính và tôn giáo.

Tất cả những đô thị di sản thế giới chứng tỏ rằng thành phố là nơi mà người dân biểu lộ những giá trị, những khát vọng, những ý định luôn luôn biến đổi. Các kiến trúc sư và các nghệ sĩ sáng tạo những hình thức và ngôn ngữ thể hiện tinh thần của thời đại họ và những dự báo của thời đại về sự đổi mới: Thành phố là một cơ thể năng động, có thể tồn tại nhiều thế kỷ và nhiều thiên niên kỷ, nó không chết ngay cả khi quan niệm ban đầu của nó đã cạn kiệt, nó tiếp tục sống, nó đấu tranh, nó tiếp nhận hay gạt bỏ những ngôn ngữ mới và nó tự biến đổi”. Hơn cả một quyển sách lịch sử, thành phố di sản thế giới còn là một sân khấu của lịch sử.

*   Đô thị và biểu tượng

Nhà tín hiệu học Frangoise Choay đã bỏ nhiều công nghiên cứu đô thị và đã phân loại đô thị theo các đặc trưng khác nhau. Bà coi đô thị thời trung cổ là những không gian giao tiếp; đô thị của các vua chúa ở những thế kỷ XVII, XVIII như không gian sân khấu; thành phố lớn như không gian của thông tin liên lạc và các thủ phủ là những không gian liên kết, và là kết quả của cách mạng công nghiệp. Mặt khác, tác giả cũng cho thấy về mặt ngữ nghĩa tín hiệu học thì các đô thị và quy hoạch đô thị đã tiến hóa biết bao nhiêu nhưng ngược lại ngôn ngữ xây dựng thì lại nghèo nàn. Đô thị hiện tại truyền đạt tín hiệu bằng chữ viết và biển báo. Đô thị đầy những tín hiệu, ngoài tín hiệu của bản thân các tòa nhà, của cách bố trí và của những quan hệ giữa chúng với nhau. Hệ thống đô thị đã trở thành không gian hoạt động và tính hiệu quả là nguyên tắc của nó.

Còn những đô thị di sản thế giới, nó nói với chúng ta điều gì? Mỗi đô thị đều có thể được phân tích về ngữ nghĩa học. Mỗi nơi là một đặc thù, mỗi nơi có một cách bộc lộ. Tuy nhiên, với cách tiếp cận bao quát thì nhìn chung, chúng đã truyền lại cho ta những thông điệp rất có ý nghĩa.

*   Chúng nói với ta về vai trò bảo vệ

Đến giữa thế kỷ XIX, những công sự và thành lũy vẫn còn giữ vai trò bảo vệ cư dân chống xâm lược, trước khi pháo binh có đủ sức mạnh để phá tan những công trình đó. Những đô thị kể tên sau đây vẫn là những đô thị có thành lũy bao quanh hoặc vẫn còn dấu vết những công sự và pháo đài: Jerusalem, Roma, Istambul, Sanae, Sousse, Marakech, Bosra, Cartagena…

*   Chúng nói với ta về tín ngưỡng tôn giáo

Các đỏ thị nói với ta điều này bằng số lượng rất nhiều các gác chuông và tháp nhà thờ, các đền Hồi giáo và giúp ta định lượng các thế kỷ lịch sử tôn giáo của chúng. Jerusalem, Katmandu, Kandy, Cairo, Tunis, Avila là những đỏ thị tôn giáo tiêu biểu nhất của nhiều thế hệ tín đồ khác nhau (đạo Do Thái, đạo Cơ Đốc, đạo Hindu, đạo Phật, đạo Hồi). Chúng ta còn có thể kể thêm các đô thị như Olinda và Ouro Preto vối bộ mặt được đánh dấu bằng những gác chuông kiểu baroque.