Kiến trúc, bộ phận quan trọng của văn hóa Trung Quốc – P2

Huyện Khúc Phụ tỉnh Sơn Đông hiện có đền miếu thờ Khổng Tử, công trình chủ yếu là điện Đại Thành có 9 gian, với 66 cột bằng đá chạm hoa văn hình rồng, điện được xây trên nền đá hai tầng, phía trước có Nguyệt đàn là nơi cử hành nghi lễ cũng tế. Nhiều nơi khác cũng có miếu thờ Khổng Tử. Văn miếu thờ Khổng Tử cũng là trường dạy học.

kiến trúc lăng mộ các hoàng đế cũng là bộ phận quan trọng trong di sản nghệ thuật kiến trúc ở Trung Quốc. Ngay từ lúc ngồi trên ngai vàng, vua Tần Thủy Hoàng đã cho xây dựng một khu lăng tẩm bề thế, bên bờ sông Vị ở chân núi Lệ Sơn huyện Lâm Đồng tỉnh Thiểm Tây. Nhà Hán kế thừa thể chế nhà Tần, rất chú trọng việc xây dựng lăng mộ. Lăng mộ thời Hán thường đặt tượng kỳ lân, voi đá, ngựa đá để nói lên sự giàu có, sang trọng của người quá cố. Lăng mộ các hoàng đế nhà Đường có quy mô rộng lớn, bề thế đặc biệt là lăng mộ vua Đường Thái Tông, Đường Cao Tông và hoàng hậu Võ Tắc Thiên ở núi Lương Sơn, tỉnh Thiểm Tây.

Thời Minh nổi tiếng với Thập Tam Lăng ở ngoại thành Bắc Kinh. Đó là quần thể kiến trúc lăng mộ của 13 Hoàng Đê’ nhà Minh được xây dựng từ năm 1409 trên núi Thiên Thọ phía bắc huyện Xương Bình. Lăng của Hoàng Đế được xây dựng ở sườn núi, có sự liên kết thành một thể thống nhất. Chu vi Thập Tam Lăng dài 40km với các lăng có kiến trúc đẹp như Trường Lăng, Định Lăng…

Nghệ thuật vườn cảnh Trung Quốc có quá trình phát triển lâu đời và đạt được nhiều thành tựu xuất sắc, là một đóng góp nổi bật vào kho tàng nghệ thuật cảnh quan của thế giới. Nghệ thuật này tiêu biểu cho quan niệm triết học “Thiên Nhân hợp nhất” (người và trời đất hòa làm một) hoặc “Ngã dữ vạn vật tương sinh” (người và muôn vật cùng chung sống). Vườn cảnh Trung Quốc luôn hướng về tự nhiên, tạo ra môi trường sống hài hòa với thiên nhiên “tuy do nhân tác, uyển tự thiên khai” (tuy do con người mà như do trời sắp đặt). Vì thế đã có đánh giá: Vườn cổ điển Trung Hoa là loại hình nghệ thuật cao nhất trong các loại hình nghệ thuật kiến trúc ở Trung Quốc.

Sự hấp dẫn của việc tạo cảnh trong các vườn cổ điển là nhờ vào các thủ pháp “bộ di cảnh di, di bộ hoán cảnh” tức người vào vườn ngắm cảnh thì mỗi bước đi lại hiện ra cảnh mới luôn luôn thay đổi, “tiểu trung kiến đại” nhìn vật nhỏ thấy được cái lớn, “sơn trùng thủy phục” núi non trùng điệp và mặt nước thì ẩn hiện, “ảo vu nhân tá” cảnh vật trở nên ảo diệu nhò vào thủ pháp mượn cảnh…

Một cách khái quát, nghệ thuật vườn cảnh có những cách thức khác nhau theo đối tượng sử dụng: vườn hoàng gia phục vụ vua quan, tầng lớp quý tộc, vườn tư gia trong nhà riêng các văn nhân nghệ sĩ, các tầng lớp khá giả, vườn ở kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng gắn kết với các đền chùa, miếu mạo. Ngoài ra tùy theo đặc tính tự nhiên ở các địa phương mà có những cách tạo cảnh riêng như vườn vùng giang nam nhiều sông nước, vườn phương Bắc với cách tạo hình có sự kết hợp giữa cây cối và kiến trúc…

Kiến trúc dân gian với các loại hình nhà ở được cấu tạo theo những cách riêng để phù hợp với hoàn cảnh địa lý và khí hậu. Đất đai rộng lớn là địa bàn sinh sống của nhiều dân tộc với những cách thức ăn ở khác nhau cũng tạo ra những kiểu nhà ở khác nhau. Nhà ở theo hệ thống kết cấu gỗ là bộ phận chủ yếu nhà ở Trung Quốc. Do có khu vực phân bố rộng rãi nhất, có đủ cả hàn đới, ôn đới và nhiệt đới nên cách thức cấu trúc cũng khác nhau. Đặc điểm mặt bằng lấy số gian làm đơn vị rồi từ đó phát triển ra. Nhiều hơn cả là hình thức bố cục theo kiểu ba gian, gian giữa là nơi sinh hoạt gia đình và là nơi làm thủ công, còn hai bên là gian phụ có thể làm kho hoặc bếp.

Nhà được làm bằng vật liệu địa phương, vùng núi đá, nền nhà và tường nhà đều làm bằng đá. Nơi có đá phiến mỏng thì dùng để lợp mái. Vùng đất vàng phía tây bắc thì sử dụng rộng rãi tường đất và mái nhà đất. Ở Giang Nam, tre nứa, lau lách nhiều, vì thế cũng sử dụng nhiều tre nứa. Đáng chú ý là kết cấu đều bằng gỗ cả, nhưng phương pháp xử lý của các nơi khác nhau.

Cách xử lý nghệ thuật kiến trúc nhà ở theo hệ thống kết cấu gỗ cũng mỗi địa phương một vẻ. Phía nam không khí ôn hòa, tường nhà mỏng, mái nhà nhẹ, sử dụng vật liệu gỗ tinh tế, ngoại hình kiến trúc hết sức linh hoạt. Phương bắc gió rét, tường dày, ngoại hình kiến trúc trông rất nặng nể.

Vùng thôn nước Giang Nam như ở thành phố Tô Châu đã xây dựng một hệ thống giao thông thủy bộ, đưa nước từ sông chảy qua tường thành vào các đường phố. Nhiều nhà trước mặt là đường phố, sau là sông, cửa sau của nhà có xây bậc để xuống sông. Đó là kiểu thôn nước rất sinh động với cảnh trên bến dưới thuyền.

Tại các tỉnh vùng cao nguyên hoàng thổ Tây Bắc vẫn lưu truyền kiểu nhà hầm tức nhà được đào sâu vào vách núi như một cái hang phía trên là mái vòm. Nhà hầm cũng có thể là nhà nhiều tầng. Còn có loại nhà làm theo kiểu giếng trời, đào sâu xuống mặt đất như cái giếng hình vuông hay hình chữ nhật, rồi từ thành giếng ăn thông vào các phòng ở. Từ mặt đất đi xuống giếng bằng thang, đáy giếng là sân, trên sân có trồng cây và hoa.

Nhà “tứ hợp viện” ở Bắc Kinh, là kiểu nhà bố trí cân xứng theo tuyến trục Bắc Nam. Ngôi nhà có hai phần: Tiền Viện có đại môn (thường là lệch về phía đông nam), trong cửa có bình phong và dùng làm nhà khách, nhà ở của nam giới; Nội Viện có diện tích lớn, xung quanh có hành lang là nơi sinh hoạt chính của gia đình. Từ dạng bốn nhà vây quanh một sân, kiểu này còn được phát triển thành loại nhà có nhiều sân.

Nhà ở kiểu lầu đất thường có ở tỉnh Phúc Kiến, mặt bằng hình vuông hoặc hình tròn, rất nhiều cửa sổ giống như một pháo đài, kiểu lầu tròn phổ biến hơn cả. Lầu Thưa Khải xây dựng đời Thanh, là một kiểu lầu tròn, đường kính tới 62m, có 3 tầng lầu và có 300 gian nhà. Phía ngoài nhà lầu có hào sâu, bên trong có giếng để dự trữ nước.

Ngoài ra ở Vân Nam còn có các kiểu nhà hình ấn, nhà sàn bằng tre, vùng dân tộc thiểu số ở Quảng Tây, Quý Châu có nhà sàn gỗ, vùng Chiết Giang có kiểu nhà sân trong…