Kiến trúc, bộ phận quan trọng của văn hóa Trung Quốc – P1

Là một thành phần của nền văn hóa và văn minh lâu đời, những công trình kiến trúc phân bố khắp đất nước đã trở thành những di sản quý báu trong kho tàng nghệ thuật vô cùng phong phú của Trung Quốc.

Nghệ thuật kiến trúc lâu đời này đã dựa trên cơ sở các kết cấu bằng gỗ. Bộ khung nhà với những cột gỗ được đặt trên những viên đá tảng, kích thước to nhỏ tùy theo tiết diện cột gỗ. Những viên đá được đặt trên một nền phăng và vững chắc rồi từ trẽn đầu cột người ta lắp đặt những xà ngang, xà dọc, liên kết các kèo, rui mè, cầu phong, li tô và trên cùng lợp ngói. Nhờ kiến trúc bằng gỗ mà ngôi nhà có thể dễ dàng chịu những chấn động và cũng rất tiện lợi cho việc lắp dựng. Kiến trúc Trung Quốc thường được bố trí thành quần thể, ở miền Bắc Trung Quốc thường bô’ trí giữa là sân, bốn phía là nhà vây lại, các cung điện, đình chùa, miếu mạo đều được xây dựng theo một dạng như vậy. Kiến trúc Trung Quốc lấy gian nhà làm đơn vị cơ bản để từ đó các ngôi nhà là do các gian hợp thành.

Các thành phần kiến trúc đều được gia công nghệ thuật với các trang trí đặc sắc. Trên nóc công trình thường có các phù điêu hình các con vật quý, hiếm. Kiến trúc Trung Quốc còn có sự phối hợp mẩu sắc tạo nên sự hài hòa. Các cung điện thường lợp ngói lưu ly màu vàng, bên trong trang trí những bức tránh màu xanh lục, tường và cột sơn màu đỏ, bậc lên xuống xây đá trắng, nền nhà dùng màu sẫm. ở miền Nam thường dùng tường màu trắng, ngói màu xanh xám, kết cấu gỗ màu nâu. Tùy theo công dụng khác nhau, kiến trúc Trung Quốc được chia làm các thể loại: kiến trúc cung điện, lăng mộ, kiến trúc tôn giáo và tín ngưỡng, kiến trúc vườn cảnh, kiến trúc nhà ở dân gian…

Kiến trúc, bộ phận quan trọng của văn hóa Trung Quốc - P1 1

Kiến trúc cung điện dành cho các gia đình quý tộc, các Hoàng đế thường có quy mô lớn, lộng lẫy và tráng lệ, trình độ kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật kiến trúc đều rất tinh xảo. Theo các tài liệu lịch sử thì tư thời nhà Thương, nhà Chu đã có rất nhiều cung điện. Các cung điện xây dựng trên nền cao đặt ở giữa cung thành, hình thành một quần thể kiến trúc, phía trước có cửa, mở vào các cung. Vào thời Tần, thời Hán cung điện được xây dựng nhiều ở Hàm Dương và Trường An với quy mô lớn. Đô thành được xây dựng với những quần thể kiến trúc riêng biệt, ngoài cung điện và cung thất của vua còn có các khu vui chơi, các vườn cảnh. Thời Đường kiến trúc cung điện phát triển rất mạnh, tập trung ở phía bắc kinh đõ Trường An. Năm 634 ở Trường An có xây dựng cung Đại Minh là một quần thể kiến trúc lớn, tòa nhà chính là Hàm Nguyên được xây dựng trên một thế đất cao, phía trước là một đường trục dẫn đến trước điện. Nhà Tống dời đô về Khai Phong, cung điện được xây dựng ở xung quanh một trục giữa.
Năm 1403 Minh Thành Tổ Chu Đệ dời đõ từ Nam kinh về Bắc Kinh đã tiến hành xây dựng Hoàng Thành và Tử cấm Thành một cách quy mỏ gồm hơn 1000 ngôi nhà làm cung thất tức nơi ở, nơi sinh hoạt của triều đình và hoàng tộc.

Kiến trúc tôn giáo và tín ngưỡng là một bộ phận quan trọng trong nền kiến trúc cổ đại Trung Quốc. Tôn giáo ở Trung Quốc có: Phật giáo, Đạo giáo, đạo Islam. Phật giáo vào Trung Quốc từ thời nhà Hán, người Trung Quốc đã lập các đền thờ, các chùa tháp và cả tượng Phật ở các hang động. Vào thời Nam Bắc Triều nhà Lương đã có tới 2846 ngôi chùa. Đạo giáo vào Trung Quốc thời Đông Hán (128-144) lấy thuyết của Lão Tử và đạo đức kinh làm giáo lý và là cốt lõi tín ngưỡng. Kiến trúc đạo giáo có Thanh Cung trên núi Long Hổ thuộc tỉnh Giang Tây, quần thể kiến trúc Vũ Đương ở Hồ Bắc… Đạo Islam truyền vào Trung Quốc đời vua Đường Vĩnh Phúc (còn gọi là đạo Hồi) ở các tỉnh Quảng Châu, Tuyền Châu, Dương Châu còn nhiều đền thờ Islam. Chùa Bạch Mã là kiến trúc phật giáo có sớm ở Trung Quốc, vóc dáng giống như một cung điện. Nhiều chùa có điện Phật nổi tiếng như chùa Phật Quang ở Ngũ Đài Sơn, điện Phật chùa Hoa Nghiêm và chùa Thiên Hoa ở tỉnh Sơn Tây.

Tháp là thành phần quan trọng của kiến trúc Phật giáo được truyền từ Ấn Độ vào Trung Quốc. Tháp là nơi đặt tro hài cốt Phật, tàng trữ kinh Phật và là kiến trúc chủ yếu của nhiều chùa thờ Phật. Lúc đầu tháp làm bằng gỗ, sau được xây bằng gạch hoặc xây gạch ngoài ốp lưu ly. Nhiều tháp có kiến trúc đẹp đã trở thành những thắng cảnh nổi tiếng. Trung Quốc hiện còn lưu giữ tới hơn 3000 ngôi tháp các loại. Tháp cổ nhất là tháp gỗ ở chùa Phật Cung huyện ứng tỉnh Sơn Tây. Tháp có 5 tầng, cao 67,31 m, các tầng đều có tượng Phật, xung quanh có hành lang xoáy trôn ốc. Tháp Đại Nhạn (Tây An) được xây dựng thời Đường cao 64m, 7 tầng là tháp gạch có giá trị còn được giữ lại đến nay.

Về mặt tạo hình tháp có nhiều loại: Tháp Mật Thiền tầng một cao, từ tầng hai trở lên các tầng giống nhau, thân tháp hình tứ giác, lục giác hoặc bát giác, bệ tháp có trang trí hoa văn, cây cối. Tháp Lạt Ma ở Tây Tạng (Nội Mông) thân tháp giống như bảo bình, bên ngoài màu trắng dáng vẻ vững chãi. Tháp Bảo Tọa Kim Cương là loại tháp có nhiều tháp nhỏ trẽn một đài cao có đặt nhiều tượng Phật, kiểu dáng phong phú. Tháp chùa của dân tộc Thái ở Vân Nam giống như tháp Phật ở Myanmar, hơi giống loại tháp Bảo tọa Kim Cương. Các tháp ở chùa Phật là cả một kho di sản kiến trúc vô cùng phong phú.

Kiến trúc hang đá thờ Phật có từ thế kỷ III với hàng trăm hang đá lớn nhỏ, nhiều nhất ở Tân Cương, Cam Túc, Thiểm Tây, cũng như ở Sơn Tây, Hà Nam, Hà Bắc, Giang Tỏ, Tứ Xuyên. Hang đá thờ Phật thường được khai mở ở nơi thâm sơn cùng cốc, nơi có nhiều cảnh đẹp, có không gian tĩnh lặng, siêu thoát.
Đàn miếu là nơi thờ núi sông, trời đất, thờ các đế vương, tổ tiên, những danh thần, danh tướng, văn nhân có công với dân với nước. Vào thời nhà Chu đã hình thành phong tục cúng lễ, tế trời, đất, tổ tiên. Người Trung Quốc xưa gọi Xã là thần thổ địa, Tắc là thần ngũ cốc, cúng xã tắc thể hiện xã hội lấy nông nghiệp làm gốc. Đàn Xã tắc ở Bắc Kinh nằm ở phía trước Tử cấm Thành có tường bao bốn phía. Mặt tường ốp lưu ly xanh, đỏ, đen, trắng.