Di sản văn hóa kiến trúc và bản sắc đô thị Việt Nam – P5

Việt Nam, trong thế kỷ XIX, đứng trước hiểm họa xâm lăng của thực dân Pháp. Trong khi chính quyền phong kiến tìm cách xa rời Hà Nội thì bọn thực dân lại nhận thức đủ tầm quan trọng của địa điểm ấy nên tìm mọi cách để đánh chiếm.

Ngay ở giai đoạn đầu, thực dân Pháp đã chiếm Hoàng thành Hà Nội, nhanh chóng phá hủy hệ thống tường thành cùng các kiến trúc truyền thống của một trung tâm hành chính phong kiến Việt Nam, trong khi đó vẫn giữ nguyên khu vực 36 phố phường để khai thác nguồn lợi kinh tế qua hệ thống thuế, đồng thời ủng hộ việc xây dựng nhà thờ và các trường dòng. Những loại công trình này phục vụ đắc lực cho ý đổ chính trị của thực dân.

Các công trình xây dựng ở giai đoạn đầu đỏ hộ nước ta, được thực dân Pháp coi là những hạt nhân để phát triển ra xung quanh. Hệ thống đường phố rộng rãi được quy hoạch theo mạng ô cờ, có trang bị hệ thống kỹ thuật hạ tầng theo kiểu phương Tây, cùng với việc đưa vào sử dụng những phương tiện giao thông cơ giới đấu tiên là những yếu tố cơ bản thúc đẩy quá trình phát triển, mở rộng thành phố. Cùng với thời gian, trong cấu trúc đô thị Hà Nội đã dần dần hình thành những khu vực chức năng riêng biệt. Khu thương nghiệp, dịch vụ trung tâm trên trục đường Tràng Tiền – Hàng Khay; khu hành chính, chính trị ở phía đông hồ Hoàn Kiếm và trên khu vực Hoàng Thành Hà Nội; khu ở của người Pháp ở phía Nam hồ Hoàn Kiếm; còn các khu vực kho tàng, nhà máy rải rác trong thành phố. Khu 36 phố phường vẫn là khu thương mại, dịch vụ truyền thống.

Di sản văn hóa kiến trúc và bản sắc đô thị Việt Nam - P5 1
Nhà cổ khu 36 phố phường

Di sản văn hóa kiến trúc và bản sắc đô thị Việt Nam - P5 1

Nhà bia và mặt nước Thiên quang tỉnh ở Văn Miếu

Các công trình kiến trúc xây dựng ở giai đoạn này, dù là quân sự hay dân sự, từ trụ sở hành chính, cửa hàng đến các loại nhà ở đều mang đặc trưng hình thái kiến trúc thuần Pháp, tân cổ điển hoặc địa phương Pháp. Các công trình ấy hoặc lấy mẫu từ Pháp sang, hoặc do các kỹ sư công chính, các kiến trúc sư Pháp thiết kế tại chỗ đều có phong cách Pháp, các đặc điểm riêng của khí hậu và văn hóa địa phương chưa được quan tâm. Khu phố mới được xây dựng dành riêng cho người Pháp đã thể hiện hình ảnh của đô thị Pháp. Điều đó một mặt để thỏa mãn nhu cầu và tình cảm vọng quê của người Pháp sống ở Hà Nội, mặt khác là ý đồ áp đặt văn hóa, phô diễn “tính hơn hẳn về văn minh” của nước Pháp thực dân tại thuộc địa.

Công trình đầu tiên, lớn nhất được xây dựng ở Thăng Long – Hà Nội chịu ảnh hưởng của kiến trúc Pháp là thành Hà Nội thời Nguyễn xây năm 1805 kiểu Vauban. Năm 1873, ngay sau khi chiếm thành Hà Nội, Pháp đã chiếm dụng các công trình còn lại trong Hoàng thành cũ, chọn Trường Thi là nơi đóng quân và luyện tập quân sự. Quân đội Pháp liên tục gây sức ép với chính quyền nhà Nguyễn để thực hiện dã tâm xâm chiếm Hà Nội.

Tuy chưa bình định được Bắc Kỳ, thực dân Pháp cũng đã bắt đầu kiến thiết Hà Nội, biến nó thành trung tâm chính trị, quân sự và nhanh chóng thực hiện kế hoạch khai thác thuộc địa. Tháng 5 năm 1883, con đường đầu tiên được mở để nối nhượng địa với khu vực Trường Thi và Hoàng thành cũ là nơi đặt trụ sở của bộ máy chỉ huy quân sự. Đó cũng là trục chính để mở rộng các hoạt động xây dựng trong nhiều năm tiếp theo. Các phố Tràng Tiền, Hàng Khay nằm trên trục đường ấy đã được chính quyền thực dân Pháp chú trọng đẩu tư ngay từ những năm 1884-1886, và trở thành trục trung tâm thương nghiệp và dịch vụ, mở đầu thời kỳ xây dựng khu phố Pháp ở Hà Nội.

Ở phần đất phía tây hồ Hoàn Kiếm, giáo hội đã chiếm toàn bộ đất thôn Báo Thiên. Năm 1883, họ phá chùa Báo Thiên lấy đất xây dựng Nhà thờ lớn (nhà thờ Xanh Giô-dép) trong 2 năm 1884-1886.

Trong hoàng thành, các dinh thự cũ bị triệt phá lấy chỗ xây dựng trại lính cùng các công trình quân sự khác. Năm 1886, điện Kính Thiên bị phá dỡ, chỉ còn sót lại bậc tam cấp cùng đôi rồng đá trang trí có niên đại từ thời Lê. Tại đây, thực dân Pháp đã xây dựng sở chỉ huy pháo binh. Như vậy, trừ Cột Cờ được giữ lại để phục vụ cho mục đích liên lạc quân sự , các kiến trúc khác thời phong kiến đều đã bị phá hủy hoàn toàn, biến thành khu vực quân sự của chính quyền thực dân.

Ở khu vực hồ Hoàn Kiếm lịch sử, thực dân Pháp cũng đã phá hủy gần như toàn bộ hệ thống các di sản văn hóa, kiến trúc truyền thống nằm rải rác xung quanh, để lấy chỗ xây dựng khu phố Tây. Việc triển khai xây dựng ở Hà Nội không dừng lại ở các điểm công trình phân tán như ở các giai đoạn trước mà tập trung hoàn chình các Khu vực trung tâm dành riêng cho người Pháp ở Hà Nội.

Riêng ở phần phía nam hồ Hoàn Kiếm, người Pháp tập trung hoàn thiện khu phố kiểu Âu đã được quy hoạch, xây dựng ở thời trước. Biến khu phố này thành khu phố trung tâm của Hà Nội với đầy đủ tiện nghi đô thị phục vụ cho các hoạt động kinh tế và nhu cầu cư trú chủ yếu cho người Pháp và một số người Việt ở tầng lớp trên.

Trên địa bàn thành phố cũng bắt đẩu có những cơ sở sản xuất công nghiệp với các nhà máy sản xuất vật liệu xây dựng, nhà máy nước đá, nhà máy sửa chữa xe hơi, nhà máy in… cùng một số các cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp trang thiết bị lạc hậu, năng lực hoạt động không cao. Hà Nội thời thực dân chưa trở thành một trung tâm công nghiệp mà chỉ là một thành phố hành chính, một trung tâm dịch vụ, tiêu thụ nhiều hơn là sản xuất.

Về kiến trúc, giai đoạn 1S20-1945, ở Hà Nội xuất hiện nhiều phong cách kiến trúc mới so với các giai đoạn trước. Phong cách kiến trúc cổ điển nhập khẩu nguyên vẹn từ Pháp mất dần vị trí độc tôn, bắt đầu xuất hiện xu hướng tìm các phong cách kết hợp á – Âu, tức là phong cách kiến trúc có kết hợp khai thác các đặc điểm kiến trúc địa phương, truyền thống, cũng như chú ý đến các đặc điểm khí hậu địa phương. Cuối cùng là phong cách mang những đặc trưng của kiến trúc hiện đại, thoát ly khỏi những chi tiết kiến trúc phức tạp, hướng tới cách xử lý hình khối cũng như đường nét hình khối và đường nét hình học đơn giản – một quan điểm thẩm mỹ kiến trúc có tính chất cách mạng của kiến trúc Châu Âu trong những năm 20.

Phong cách kiến trúc kết hợp Á – Âu được kiến trúc sư Ernest Hebrard khỏi xướng vào cuối những năm 1920 với xu hướng khai thác đặc điểm kiến trúc phương Đông và nhiệt đới, kết hợp kỹ thuật xây dựng phương Tây để xây dựng một phong cách kiến trúc mới, khác với phong cách kiến trúc thuần túy Pháp, được gọi là phong cách kiến trúc Đông Dương. Đặc điểm cơ bản của phong cách kiến trúc này là thể hiện sự cấu tạo hệ mái dốc lợp ngói ta với nhiều lớp mái đa dạng, kể cả mái sảnh và mái ô-văng, với hệ dầm công- xon đỡ mái cùng các chi tiết, hoa văn trang trí trên bề mặt tường, ở hành lang, lan can. Quan điểm kiến trúc đó được thể hiện ở các công trình như: trường Đại học Đông Dương (1923-1925), bảo tàng Louis Finot (1928-1932) nay là Bảo tàng Lịch sử, sở tài chính (1925-1927) nay là Bộ Ngoại giao, Viện Pasteur (1925-1930) nay là Viện vệ sinh dịch tễ…

Xem thêm: Bán nhà Hà Nội dưới 1 tỷ