Nhìn nhận bản sắc đô thị qua lăng kính không gian, thời gian – P1

Khi xem xét quá trình hình thành các yếu tố tạo nên văn hóa và các nền văn minh, người ta luôn nhấn mạnh yếu tố lịch sử cũng như yếu tố về các vùng miền. Qua định nghĩa của UNESCO về văn hóa ta hiểu rằng đây là những giá trị vật chất và tinh thần mà một cộng đồng dân cư trên một địa bàn nhất định sáng tạo ra trong cả một quá trình lịch sử. Nói về địa bàn tức là nói tới không gian, nói tới lịch sử tức là nói tối thời gian.

Thực vậy, các giá trị văn hóa con người sáng tạo nên có sự khác nhau giữa các vùng miền và cũng có những diễn biến khác nhau qua các giai đoạn của lịch sử. Và chính những giá trị văn hóa đã tạo nên bản sắc của đô thị, bởi đô thị chính là sự tổng hợp của vô cùng nhiều các yếu tố của nền văn hóa. Nhìn vào cảnh quan đô thị ta thấy có những yếu tố của thiên nhiên: đổi núi, sông ngòi, hồ ao, cây cối… và những yếu tố nhân tạo: nhà cửa, đường sá, các vật thể kiến trúc trên mặt đất và cả dưới lòng đất. Qua sắc thái của mỗi yếu tố này cũng như cách thức liên kết giữa chúng với nhau mà mỗi đô thị có sắc thái riêng và đó chính là bản sắc của đô thị.

Nhìn nhận bản sắc đô thị qua lăng kính không gian, thời gian - P1 1

Nghiên cứu về các đô thị được xếp hạng là di sản văn hóa thế giới, chuyên gia về nghệ thuật người Canada, bà Marie-Charlotte De Koninck đã có bài viết xuất sắc mở đầu cho một cuốn sách về chủ đề này, thể hiện một cách nhìn về bản sắc đô thị qua lăng kính không gian và thời gian. Xin được trích một số mục trong bài viết của Bà.

Những đô thị thuộc di sán thế giới:

Thời gian và không gian được nhân tính hóa

Từ châu Phi, châu Á, châu Âu cho tới châu Mỹ: đâu đâu ta cũng được chứng kiến những thành phố kiểu mẫu sinh ra và lớn lên với nghệ thuật và niềm tự hào, với tri thức và trí tuệ. Những đô thị của lịch sử, về nhiều mặt, thực sự đã là nơi gặp gỡ của những thế kỷ, những xã hội và dân tộc, những tín ngưõng và tôn giáo khác nhau. Tại một thời điểm nào đó của lịch sử, vị trí địa lý chiến lược của đô thị giúp cho thấu hiểu những nhân tố đã làm cho đô thị xuất hiện cùng với nghề nghiệp, kỹ thuật và lối sống được phát triển đó.

Những đô thị này thuộc nhiều vùng đất và nhiều khu vực văn hóa khác nhau giúp ta nhìn rõ những đặc trưng của một số xã hội cũng như những tác động qua lại giữa xã hội này và xã hội khác. Nó còn giúp chúng ta phát hiện, chẳng những rất nhiều kiệt tác, mà cả những sự thay đổi cùng ảnh hưởng qua lại giữa những vùng khác nhau của thế giới.

Những đô thị được liệt kê trong “Danh sách di sản thê’ giới” thúc giục chúng ta đổi mới cách nhìn về lịch sử nhân loại. Chính những đô thị này dành cho ta một sự tiếp xúc đặc biệt với sự đa dạng của những xã hội đã từng hoặc đang tạo ra các vùng dân cư của thế giới. Với danh sách những di sản văn hóa thế giới, chúng ta có thể liên kết các lục địa với nhau và riêng về các đô thị di sản thế giới thì ta liên kết được những cái nôi chính của văn minh nhân loại. Cũng còn nhiều đô thị quan trọng xứng đáng là di sản nhân loại nhưng chưa có tên trong danh sách, trong khi đó thì nhiều đô thị đã không chống chọi được với những thử thách khắc nghiệt của thời gian.

Đọc các trang viết về các đô thị đó (nếu như không thể đến thăm chúng được) là cách tìm hiểu về những sự kiện và những lối sống mà chúng ta đã quên đi hoặc do chúng ta chưa bao giờ nhận thấy tác động của chúng đến văn hóa vật chất của các xã hội. Đó là việc làm rõ những mối quan hệ, những cuộc chinh phục, thắng lợi và thất bại là những cái đã tạo ra mối quan hệ giữa các quốc gia và các quyền lực trong cả quá trình hưng thịnh và suy vong. Ta còn thấy được nghị lực mà biết bao nhiêu dân tộc dành ra để thể hiện giá trị của mình trong kiến trúc, trong khung cảnh sống cũng như trong sự biến đổi của môi sinh. Đó còn là sự phát hiện muôn mặt của cuộc sống xã hội qua các vùng và qua các thế kỷ. Bởi vì những thành tựu đô thị – do con người làm ra và phục vụ cho con người – về kiến trúc về nghệ thuật, thường là rất đổ sộ, thể hiện những giai đoạn lốn của tiến trình nhân loại mà những xã hội khác nhau đã đạt tới một trình độ nào đó về quyền lực, về tri thức và ảnh hưởng, nhờ đó mà tồn tại mãi mãi.

Thành phố là kết quả của một tổ chức xã hội luôn biến đổi, được tính trước và phản ánh một trình độ phát triển về kỹ thuật và chính trị, văn hóa và kinh tế, trong một chiều dài thời gian nhất định và trong một môi trường cụ thể. Những khái niệm về dân cư và khu dân cư, về ý chí cộng đồng, về công trình công cộng, về không gian và thời gian giúp cho việc định nghĩa thế nào là một đô thị. Thành phố với quá trình tổn tại và vị trí của nó, bảo đảm với hiệu quả cao nhất cho sự giao tiếp và trao đổi giữa con người. Nhưng thực ra còn hdn thế nữa vì ở đó không phải tất cả đều hữu hình như nhà xã hội học Pierre Bourdieu nói: “Điều kiện cư trú là hình chiếu tượng trưng của những cấu trúc cơ bản nhất của một nền văn hóa”. Điều kiện cư trú đáp ứng những nhu cầu của con người những gì họ biết đến và những gì mà họ mong ưốc. Đô thị về mặt nào đó có thể coi là sự tích tụ của lịch sử, của ngôn ngữ và của các giá trị. Nó là biểu hiện của sự chung sống. Tất nhiên có những đô thị được xây dựng theo ý chí của các vua chúa, các kỹ sư và các kiến trúc sư mà dấu tích của những ý tưởng ban đầu đã không còn nữa. Trong danh sách di sản thế giới của UNESCO có một vài thành phố như thế: Fatehpur Sikri ở Mexico (do Cortès thành lập năm 1522 trên phế tích của Tenochtitlan) và Brasilia, thực sự sinh ra trên bàn vẽ của kiến trúc sư. Và lịch sử thời cổ đại cho rằng Alexandre Đại đế đã là người sáng lập nên không dưới 70 đô thị.

Những đô thị thuộc di sản thế giới có thời thịnh vượng và nay còn tiếp tục khiến ta phải suy nghĩ về lý do tồn tại của tính năng động cũng như sự thành công của chúng. Những bối cảnh bao quanh sự ra đời của đô thị rất khác nhau và được giải thích bởi các mối quan hệ về môi trường, về kỹ thuật, kinh tế, không gian, thời gian và đôi khi cả huyền thoại nữa. Người ta không thể đề cập ở đây lịch sử của từng đô thị. Nhưng những yêu cầu cơ bản của con người về nguồn gốc của hiện tượng đô thị là gì? Một câu hỏi đầy tham vọng mà không thể có câu trả lời đơn giản.

Để hiểu được những nhân tố của nền văn minh dẫn con người đến “sống ở thành phố”, chúng ta hãy tham khảo Lewis Mumford: “Hình như một sự tiến bộ cách mạng của kỹ thuật nông nghiệp, đánh dấu bằng việc phát minh ra cái cầy, sự chọn giống và việc tưới nước đã có ảnh hưởng quyết định đến việc hình thành cả một cơ chế về kiểm soát và đó là đặc trưng của “văn minh”. Sự chuyên môn hóa vể nghề nghiệp, sự tăng lên của mật độ dân số và sự hình thành các đẳng cấp xã hội đi song song với sự phát triển nền văn minh đồng thời thỏa mãn những yêu cầu của nền văn minh. Dân định cư sống nhờ trồng trọt khác với những dân du cư sống nhờ săn bắt, bắt cá, hái lượm, buôn bán trên cơ sở dịch chuyển cư trú.